مقدمه؛ آیا GTA فقط یک بازی است؟

سری Grand Theft Auto از معدود مجموعه‌هایی در تاریخ بازی‌های ویدیویی است که مرز میان «سرگرمی»، «هنر»، «طنز اجتماعی» و «تأثیر فرهنگی» را به‌شدت درهم شکسته است.

قبل از مطالعه این مطلب باید اشاره کنم که خارج از هرگونه مطلب شخصی مطالعات اجتماعی کشورهای اروپایی و آمریکایی مورد نظر قرار گرفته و جمع‌بندی رو اینجا ارائه کردیم.

GTA از یک طرف یکی از جاه‌طلبانه‌ترین جهان‌های تعاملی صنعت بازی را ساخته است؛ شهری زنده، شخصیت‌هایی پیچیده، موسیقی، رادیو، داستان، طنز سیاسی، نقد سرمایه‌داری، رسانه، پلیس، فرهنگ مصرفی و ده‌ها لایه‌ی اجتماعی دیگر.

اما از طرف دیگر، بازیکن در همین جهان می‌تواند دزدی کند، انسان بکشد، به پلیس حمله کند، مواد مخدر معامله کند، از خدمات جنسی استفاده کند، خودرو بدزدد، اموال دیگران را تخریب کند و برای رسیدن به پول و قدرت تقریباً هر خط قرمز اخلاقی را پشت سر بگذارد.

همین تناقض، GTA را به یک موضوع جدی برای مطالعه تبدیل می‌کند:

آیا GTA صرفاً جامعه را مسخره و نقد می‌کند، یا به‌تدریج بخشی از همان فرهنگ را بازتولید و عادی‌سازی می‌کند؟

پاسخ ساده‌ای وجود ندارد.

مقاله‌ی Gurvi Chandi نیز بر همین پیچیدگی تأکید می‌کند و GTA را هم‌زمان دارای ظرفیت‌های منفی و مثبت می‌داند؛ از پرخاشگری، کاهش رفتارهای جامعه‌پسند و عادی‌شدن خشونت گرفته تا حل مسئله، برنامه‌ریزی، سواد دیجیتال و تجربه‌ی اجتماعی.

از سوی دیگر، Scientific American در بررسی تازه‌ی خود درباره‌ی رابطه‌ی بازی‌های خشن و خشونت واقعی تأکید می‌کند که شواهد علمی «مبهم‌تر از آن چیزی است که در بحث‌های عمومی تصور می‌شود». برخی مطالعات افزایش پرخاشگری را گزارش کرده‌اند، اما عوامل بسیار دیگری مانند تحریک، وضعیت اقتصادی-اجتماعی، ویژگی‌های شخصیتی، مصرف الکل و شرایط محیطی نیز در رفتار خشونت‌آمیز نقش دارند.

بنابراین مسئله این نیست که بگوییم:

«GTA مردم را خشن می‌کند.»

مسئله‌ی جدی‌تر این است:

GTA چه رفتارها، ارزش‌ها، تصاویر و الگوهایی را برای میلیون‌ها نفر قابل مشاهده، قابل تجربه و گاهی قابل لذت‌بردن می‌کند؟

۱. تأثیر روانی؛ از هیجان و تخلیه تا عادی‌سازی خشونت

یکی از مهم‌ترین بحث‌ها درباره GTA، اثرات روان‌شناختی محتوای خشونت‌آمیز آن است.

در GTA خشونت فقط بخشی از داستان نیست؛ خشونت به مکانیزم بازی تبدیل شده است.

بازیکن برای پیشرفت، پول، امتیاز یا سرگرمی می‌تواند از خشونت استفاده کند.

این تفاوت مهمی با یک فیلم دارد.

در فیلم، مخاطب شاهد خشونت است؛ اما در GTA، مخاطب فاعل خشونت نیز هست.

این مشارکت تعاملی می‌تواند تجربه را شدیدتر کند.

برخی فراتحلیل‌ها درباره بازی‌های ویدیویی خشن، رابطه‌ای میان مواجهه با این محتوا و افزایش افکار، هیجانات و رفتارهای پرخاشگرانه گزارش کرده‌اند. همچنین برخی پژوهش‌ها کاهش رفتارهای جامعه‌پسند را گزارش کرده‌اند.

اما اینجا باید از یک نتیجه‌گیری افراطی اجتناب کرد.

همان‌طور که Scientific American اشاره می‌کند، افزایش پرخاشگری کوتاه‌مدت یا تغییر در برخی شاخص‌های روان‌شناختی به معنای آن نیست که فرد در دنیای واقعی تبدیل به مجرم یا فرد خشونت‌طلب خواهد شد. حتی با افزایش شدید محبوبیت بازی‌های ویدیویی، آمار جرم خشن در ایالات متحده در دهه‌های اخیر روندی نزولی داشته است.

پس مسئله را باید در سطح ظریف‌تری دید.

خطر اصلی می‌تواند «عادی‌سازی» باشد، نه «تبدیل بازیکن به مجرم».

وقتی بازیکن هزاران بار شاهد تیراندازی، مرگ، تعقیب پلیس، سرقت و ضرب‌وشتم می‌شود، ممکن است حساسیت عاطفی او نسبت به نمایش خشونت کاهش پیدا کند.

برخی پژوهش‌ها نیز کاهش واکنش فیزیولوژیک به تصاویر خشونت واقعی پس از مواجهه با خشونت مجازی را بررسی کرده‌اند. البته ارتباط این پدیده با تغییرات بلندمدت رفتاری همچنان محل بحث است.

بنابراین باید میان سه مفهوم تفاوت گذاشت:

خشونت‌دیدن ≠ خشونت‌کردن

اما:

تکرار خشونت → احتمال کاهش حساسیت نسبت به نمایش خشونت

و این موضوع برای رسانه‌ای که مخاطب را مستقیماً در نقش عامل قرار می‌دهد، قابل بررسی است.

۲. تأثیر اخلاقی؛ وقتی جرم تبدیل به «سیستم پاداش» می‌شود

یکی از بنیادی‌ترین نقدهای GTA، ساختار اخلاقی آن است.

در دنیای واقعی:

دزدی → مجازات
قتل → مجازات
خشونت → پیامد
سرقت خودرو → جرم

اما در GTA:

دزدی → پول
سرقت → مأموریت
قتل → پیشرفت
فرار از پلیس → هیجان
جرم → سرگرمی

این تغییر رابطه‌ی میان «رفتار» و «پیامد» اهمیت زیادی دارد.

بازی به بازیکن اجازه می‌دهد برای مدتی وارد جهانی شود که در آن بسیاری از محدودیت‌های اخلاقی جهان واقعی برداشته شده‌اند.

البته این الزاماً به معنای آموزش جرم نیست.

بازیکن معمولاً می‌داند که GTA یک جهان خیالی است.

اما بازی یک کار مهم‌تر انجام می‌دهد:

جرم را به یک تجربه‌ی قابل بازی تبدیل می‌کند.

و این همان جایی است که نقد اخلاقی GTA جدی می‌شود.

۳. تأثیر اجتماعی؛ آیا GTA فرهنگ جامعه را تغییر می‌دهد یا فقط آن را منعکس می‌کند؟

یکی از دفاع‌های اصلی GTA این است که:

«این بازی جامعه را ایجاد نکرده؛ فقط جامعه را به شکل طنزآمیز نمایش می‌دهد.»

این استدلال تا حد زیادی درست است.

GTA بسیاری از مشکلات جامعه‌ی آمریکا را به شکل اغراق‌آمیز نمایش می‌دهد:

• سرمایه‌داری افراطی

• فرهنگ مصرف‌گرایی

• فساد

• نابرابری

• خشونت

• شهرت‌طلبی

• فرهنگ سلبریتی

• رسانه‌های زرد

• تبلیغات

• سیاست

• پلیس

• مواد مخدر

• صنعت سرگرمی

• شبکه‌های اجتماعی

• فرهنگ اسلحه

• وسواس نسبت به پول و خودرو

در واقع GTA گاهی جامعه را نقد می‌کند، نه اینکه آن را تأیید کند.

منبع Gaming and God نیز با وجود نگاه اخلاقی و مذهبی خود، یک نکته‌ی جالب دارد: نویسنده تأکید می‌کند که GTA را نباید تصویری واقعی از کل جامعه‌ی آمریکا دانست؛ بلکه بسیاری از رفتارهای آن عمداً اغراق‌شده‌اند.

اما مشکل از جایی شروع می‌شود که:

بازنمایی و بازتولید به یکدیگر نزدیک می‌شوند.

وقتی یک مفهوم بارها نمایش داده شود، حتی اگر هدف سازنده نقد آن باشد، بخشی از مخاطبان ممکن است به خودِ تصویر، شخصیت یا سبک زندگی علاقه‌مند شوند و نه الزاماً به نقد پشت آن.

این یکی از تناقض‌های اصلی GTA است.

۴. خشونت؛ نقد خشونت یا سرگرم‌سازی خشونت؟

GTA خشونت را فقط نشان نمی‌دهد؛ گاهی آن را هیجان‌انگیز می‌کند.

تعقیب پلیس، انفجار خودرو، تیراندازی، فرار، سرقت و درگیری‌های خیابانی با موسیقی، طراحی صدا، انیمیشن و سیستم پاداش ترکیب می‌شوند.

در نتیجه، خشونت تبدیل به یک تجربه‌ی سرگرم‌کننده می‌شود.

اینجا سؤال مهمی مطرح می‌شود:

اگر خشونت قرار است نقد شود، چرا این‌قدر لذت‌بخش طراحی شده است؟

البته پاسخ سازندگان می‌تواند این باشد که این همان زبان طنز و هجو GTA است.

اما از نگاه رسانه‌شناسی، نیت سازنده تنها عامل تعیین‌کننده نیست؛ مخاطب نیز معنا را تولید می‌کند.

یک بازیکن ممکن است Trevor را یک شخصیت تراژیک و نقدی بر خشونت بداند.

بازیکن دیگری ممکن است فقط او را «باحال‌ترین شخصیت بازی» بداند.

هر دو برداشت ممکن است هم‌زمان وجود داشته باشند.

۵. فحشا، محتوای جنسی و ابتذال

این بخش یکی از جدی‌ترین حوزه‌های انتقادی GTA است.

در نسخه‌های مختلف مجموعه، عناصر مختلفی مانند:

• روسپی‌گری

• کلوب‌های شبانه

• برهنگی

• شوخی‌های جنسی

• روابط جنس مخالف

• دیالوگ‌های جنسی

• مصرف‌گرایی جنسی

• بدن‌نمایی

• شخصیت‌های جنسی‌شده

وجود داشته است.

نقد اصلی اینه که «وجود محتوای جنسی در یک اثر هنری ذاتاً غلط است». چون محتوای جنسی جذابیت خارج از هنر رو همواره ارائه میده.

مسئله این است که:

چه تصویری از رابطه‌ی جنس مخالف و انسان ارائه می‌شود؟

در بخشی از GTA، رابطه‌ها از یک رابطه‌ی انسانی به یک کالا، سرویس یا ابزار سرگرمی تبدیل می‌شود.

این مسئله می‌تواند به نقد گسترده‌تر GTA درباره‌ی کالایی‌شدن همه‌چیز مربوط باشد؛ اما در عین حال ممکن است خود بازی نیز همان چیزی را که نقد می‌کند بازتولید کند.

یعنی بازی می‌گوید:

«جامعه انسان را به کالا تبدیل کرده است.»

اما هم‌زمان:

«همان کالا را به عنوان بخشی از جذابیت بازی به بازیکن عرضه می‌کند.»

این تناقض، یکی از مهم‌ترین نقاط قابل نقد در GTA است.

۶. تصویر زنان؛ استقلال یا شیءانگاری؟

این موضوع را نمی‌توان صرفاً به GTA محدود کرد، زیرا در صنعت بازی سابقه‌ی طولانی دارد.

پژوهش‌های مربوط به بازنمایی زنان در بازی‌های ویدیویی نشان داده‌اند که زنان در بخش قابل‌توجهی از بازی‌ها بیش از مردان جنسی‌سازی شده و در نقش‌های ثانویه قرار گرفته‌اند.

در مورد GTA، این بحث جدی‌تر می‌شود.

خصوصاً در نسخه‌هایی که زنان بیشتر در قالب:

• جذابیت جنسی

• رابطه با مردان

• شوخی جنسی

• شخصیت‌های فرعی

• موضوع مصرف یا نگاه جنسی

بازنمایی می‌شوند.

یک پژوهش اختصاصی درباره GTA نیز نشان داده است که بحث جنسیت و «سرمایه‌ی جنسیتی» در جامعه‌ی پیرامون این مجموعه به‌شدت با مفهوم مردانگی و هویت گیمرها گره خورده است.

با این حال، تصویر GTA کاملاً یک‌طرفه نیست.

در بازی‌های جدیدتر، شخصیت‌های زن پیچیده‌تر و دارای نقش فعال‌تر نیز دیده می‌شوند.

بنابراین نقد دقیق‌تر این نیست که:

«GTA از ابتدا تا امروز زنان را فقط به عنوان اشیای جنسی نشان داده است.»

بلکه:

GTA بخشی از تاریخ صنعت بازی را نمایندگی می‌کند که در آن بدن و جنسیت زنان اغلب به عنوان ابزار جذابیت و سرگرمی مردانه استفاده شده است، هرچند این الگو در طول زمان تغییر کرده است.

۷. مردانگی، خشونت و فرهنگ «مرد واقعی»

یکی از جنبه‌هایی که کمتر درباره‌اش صحبت می‌شود، تصویر مردانگی در GTA است.

در بسیاری از روایت‌های GTA، مرد قدرتمند کسی است که:

• پول دارد

• ماشین سریع دارد

• اسلحه دارد

• نمی‌ترسد

• خشونت می‌کند

• قدرت اعمال می‌کند

• رقبا را حذف می‌کند

• احساسات خود را پنهان می‌کند

این تصویر می‌تواند نوع خاصی از مردانگی هژمونیک را بازنمایی کند.

یعنی:

قدرت = خشونت + پول + کنترل + بی‌رحمی

در چنین ساختاری، آسیب‌پذیری، ترس، همدلی و گفت‌وگو معمولاً نشانه‌ی قدرت نیستند.

این موضوع می‌تواند بر بحث‌های فرهنگی درباره‌ی اینکه «مرد موفق چگونه باید باشد؟» اثر بگذارد.

البته باز هم باید احتیاط کرد: یک بازی به تنهایی نمی‌تواند شخصیت یا نگرش جنسیتی یک فرد را تعیین کند.

۸. مواد مخدر، الکل و سبک زندگی پرخطر

GTA بارها جهانی را نشان داده که در آن:

پول + مواد + رابطه با جنس مخالف + ماشین + اسلحه + شهرت = زندگی جذاب

قرار گرفتن این عناصر در کنار هم می‌تواند یک سبک زندگی خاص را زیبا و هیجان‌انگیز جلوه دهد.

از طرف دیگر، بازی گاهی همین سبک زندگی را مسخره می‌کند.

این دوگانه بسیار مهم است.

چون طنز زمانی موفق است که مخاطب بفهمد موضوع مورد تمسخر قرار گرفته است.

اما وقتی مخاطب فقط لایه‌ی ظاهری را ببیند، ممکن است چیزی که قرار بوده «نقد شود» تبدیل به چیزی شود که «آرزو می‌شود».

این مسئله در مورد GTA V و فرهنگ تجمل، خودرو، پول و شهرت بسیار قابل مشاهده است.

۹. پول و مصرف‌گرایی؛ شاید مهم‌تر از خشونت

اگر بخواهیم یک مرحله عمیق‌تر شویم، شاید بزرگ‌ترین تأثیر فرهنگی GTA حتی خشونت نباشد.

پول است.

در GTA تقریباً همه‌چیز با پول اندازه‌گیری می‌شود:

خانه
ماشین
اسلحه
لباس
تجمل
قدرت
تجربه
سرگرمی

بازیکن دائماً در حال فکرکردن به این است:

چگونه پول بیشتری به دست بیاورم؟

و بعد:

با این پول چه چیز گران‌تری بخرم؟

این ساختار می‌تواند انعکاسی از فرهنگ مصرف‌گرایی مدرن باشد.

اما GTA در اینجا نیز یک تناقض دارد.

از یک طرف مصرف‌گرایی را مسخره می‌کند.

از طرف دیگر، خودش بازیکن را تشویق می‌کند که:

«برو پول دربیاور، ماشین بخر، اسلحه بخر، ملک بخر و ثروتمند شو.»

بنابراین GTA هم منتقد مصرف‌گرایی است و هم در سطح گیم‌پلی، ماشین مصرف‌گرایی.

۱۰. خودرو و فرهنگ نمایش قدرت

اتومبیل در GTA فقط وسیله‌ی حمل‌ونقل نیست.

ماشین تبدیل به:

• هویت

• قدرت

• ثروت

• آزادی

• وضعیت اجتماعی

می‌شود.

این مسئله انعکاس بسیار دقیقی از فرهنگ آمریکایی و فرهنگ خودرو است.

اما در عین حال می‌تواند این پیام را تقویت کند که:

ارزش اجتماعی فرد با چیزهایی که مالک آن است اندازه‌گیری می‌شود.

این الگو در دنیای واقعی نیز در تبلیغات، شبکه‌های اجتماعی و فرهنگ سلبریتی‌ها وجود دارد؛ GTA صرفاً آن را اغراق می‌کند.

۱۱. رسانه، شبکه‌های اجتماعی و تغییر نگاه به واقعیت

یکی از نقاط قوت GTA این است که رسانه را نیز به سوژه‌ی طنز تبدیل می‌کند.

رادیوهای داخل بازی، تبلیغات، برنامه‌های تلویزیونی، سایت‌های اینترنتی و شخصیت‌های رسانه‌ای، تصویری هجوآمیز از جامعه‌ی اطلاعاتی می‌سازند.

GTA در بسیاری از مواقع به بازیکن می‌گوید:

هر چیزی که در رسانه می‌بینی، حقیقت نیست.

این می‌تواند حتی یک اثر آموزشی مثبت داشته باشد.

بازیکن ممکن است با طنز بازی متوجه شود که:

• تبلیغات چگونه نیاز می‌سازند

• رسانه چگونه اغراق می‌کند

• سلبریتی چگونه تولید می‌شود

• سیاستمدار چگونه از ترس استفاده می‌کند

• شبکه‌های اجتماعی چگونه توجه را به کالا تبدیل می‌کنند

از این زاویه، GTA می‌تواند یک اثر Media Literacy نیز باشد.

۱۲. نژاد، طبقه و کلیشه‌های اجتماعی

GTA مرتباً سراغ گروه‌های مختلف اجتماعی می‌رود و آنها را با طنز، اغراق و کلیشه نمایش می‌دهد.

نمونه‌های آن را می‌توان در:

• گروه‌های نژادی

• مهاجران

• طبقات اجتماعی

• باندهای خیابانی

• ثروتمندان

• فقرا

• پلیس

• سیاستمداران

• سلبریتی‌ها

دید.

مشکل اینجاست که طنز همیشه بی‌خطر نیست.

اگر مخاطب زمینه‌ی فرهنگی پشت یک کلیشه را نداند، ممکن است خود کلیشه را به جای نقد آن دریافت کند.

مطالعات دانشگاهی درباره‌ی San Andreas نیز نشان داده‌اند که تحلیل بازنمایی نژاد در GTA نیازمند توجه هم‌زمان به داستان، انگیزه‌ی شخصیت‌ها و ساختار کامل جهان بازی است؛ یعنی نمی‌توان صرفاً با دیدن یک شخصیت کلیشه‌ای نتیجه گرفت که کل اثر الزاماً همان کلیشه را تأیید می‌کند.

۱۳. تأثیر بر زبان و نوع برخورد افراد

GTA از طریق دیالوگ‌ها، شخصیت‌ها و جامعه‌ی آنلاین خود، مجموعه‌ای از اصطلاحات، شوخی‌ها و رفتارهای تهاجمی را وارد فرهنگ گیمرها کرده است.

این مسئله خصوصاً در GTA Online اهمیت پیدا می‌کند.

وقتی بازیکن با دوستانش وارد یک جهان مشترک می‌شود، رفتارهای داخل بازی می‌توانند تبدیل به شوخی‌های گروهی شوند.

مشکل از جایی شروع می‌شود که:

شوخی مجازی وارد روابط واقعی شود.

تمسخر، توهین، آزار، رفتار سمی و خراب‌کاری برای سرگرمی می‌تواند به هنجار گروه تبدیل شود.

البته این مسئله مخصوص GTA نیست و در بسیاری از بازی‌های آنلاین وجود دارد؛ پژوهش‌های جدید درباره رفتار سمی در بازی‌های چندنفره نیز نشان می‌دهند که تشخیص اینکه چه رفتاری «شوخی»، «رقابت» یا «سمّی» است، شدیداً به زمینه و وضعیت اجتماعی بازیکنان وابسته است.

۱۴. GTA Online؛ جایی که مسئله پیچیده‌تر می‌شود

GTA تک‌نفره یک داستان است.

GTA Online یک جامعه است.

این تفاوت بسیار مهم است.

در GTA Online دیگر فقط با شخصیت‌های برنامه‌ریزی‌شده تعامل ندارید؛ با انسان‌های واقعی روبه‌رو هستید.

بازیکن ممکن است:

• دوست پیدا کند

• گروه تشکیل دهد

• همکاری کند

• رقابت کند

• نقش‌آفرینی کند

• تجارت مجازی انجام دهد

• دیگران را مسخره کند

• مزاحمت ایجاد کند

• رفتار سمی داشته باشد

بنابراین بازی می‌تواند به یک فضای اجتماعی واقعی تبدیل شود.

از این منظر، GTA Online هم می‌تواند محیط اجتماعی مثبت باشد و هم محیط تمرین رفتارهای منفی.

۱۵. خطر وابستگی و مصرف بیش از حد

مسئله دیگری که نباید نادیده گرفت، زمان مصرف است.

حتی اگر محتوای بازی هیچ اثر منفی مستقیمی نداشته باشد، استفاده‌ی افراطی می‌تواند:

• خواب را مختل کند

• زمان مطالعه یا کار را کاهش دهد

• روابط اجتماعی واقعی را محدود کند

• فعالیت بدنی را کم کند

• باعث وابستگی رفتاری شود

البته این موضوع را نیز نباید مستقیماً به GTA نسبت داد؛ مسئله‌ی «Gaming Disorder» مربوط به الگوهای مشکل‌زای استفاده از بازی است، نه صرفاً بازی‌کردن.

بنابراین:

بازی‌کردن ≠ اعتیاد

اما:

بازی‌کردن افراطی و خارج از کنترل = مسئله‌ای که باید جدی گرفته شود.

۱۶. اثر مثبت اول؛ آزادی و خلاقیت

حالا اگر فقط بخش منفی GTA را ببینیم، تحلیل ما ناقص خواهد بود.

یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای GTA مفهوم Player Agency یا عاملیت بازیکن است.

بازی به بازیکن اجازه می‌دهد در یک شهر بزرگ:

• رانندگی کند

• کشف کند

• آزمایش کند

• مسیر خودش را انتخاب کند

• با سیستم‌های مختلف تعامل داشته باشد

• از قوانین محیط استفاده یا سوءاستفاده کند

این آزادی می‌تواند خلاقیت را تحریک کند.

۱۷. اثر مثبت دوم؛ حل مسئله و تصمیم‌گیری

مأموریت‌های GTA بازیکن را مجبور به تصمیم‌گیری می‌کنند.

باید:

• مسیر انتخاب کند

• منابع مدیریت کند

• زمان‌بندی داشته باشد

• تجهیزات انتخاب کند

• استراتژی طراحی کند

• ریسک و پاداش را بسنجد

پژوهش‌های کلی درباره بازی‌های ویدیویی نشان می‌دهند که آثار شناختی بازی‌کردن می‌تواند شامل تغییرات در برخی مهارت‌های شناختی باشد، اگرچه نتایج پژوهش‌ها یکدست نیستند و نوع بازی، میزان بازی و ویژگی‌های بازیکن اهمیت زیادی دارند.

بنابراین نمی‌توان گفت:

«GTA هوش انسان را زیاد می‌کند.»

اما می‌توان گفت:

GTA مجموعه‌ای از موقعیت‌های تعاملی برای تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و حل مسئله ایجاد می‌کند.

۱۸. اثر مثبت سوم؛ طنز و سواد رسانه‌ای

GTA یکی از نمونه‌های برجسته‌ی Satire در بازی‌های ویدیویی است.

بازی به جای اینکه مستقیماً سخنرانی سیاسی کند، جامعه را اغراق‌آمیز می‌کند.

این روش می‌تواند بازیکن را وادار کند درباره‌ی موضوعاتی مانند:

• سرمایه‌داری

• سیاست

• رسانه

• فرهنگ شهرت

• تبلیغات

• نابرابری

• مصرف‌گرایی

فکر کند.

به عبارت دیگر:

GTA گاهی برای نقد فرهنگ از خود فرهنگ استفاده می‌کند.

۱۹. اثر مثبت چهارم؛ ارتباط اجتماعی

برای بسیاری از بازیکنان، GTA فقط یک بازی نیست.

یک فضای اجتماعی است.

دوستان می‌توانند ساعت‌ها در GTA Online با یکدیگر:

• مأموریت انجام دهند

• مسابقه دهند

• نقش‌آفرینی کنند

• گفتگو کنند

• جهان بازی را کشف کنند

بنابراین همان رسانه‌ای که ممکن است به رفتار سمی منجر شود، می‌تواند بستری برای همکاری و شکل‌گیری اجتماع نیز باشد.

پژوهش‌های گسترده درباره بازی‌های ویدیویی نیز نشان داده‌اند که محتوای بازی اهمیت دارد؛ بازی‌های جامعه‌پسند می‌توانند رفتارهای جامعه‌پسند را تقویت کنند، در حالی که بازی‌های خشن در برخی مطالعات با پیامدهای اجتماعی متفاوتی همراه بوده‌اند.

۲۰. اثر مثبت پنجم؛ هنر و داستان‌گویی

یکی از اشتباهات رایج در نقد GTA این است که آن را صرفاً مجموعه‌ای از خشونت و ابتذال بدانیم.

GTA از نظر طراحی جهان، موسیقی، صداگذاری، نویسندگی، بازیگری، طراحی شخصیت و روایت، یکی از مهم‌ترین پروژه‌های صنعت بازی است.

حتی مخالف GTA نیز باید این مسئله را بپذیرد:

Rockstar توانسته یک جهان تعاملی بسیار پیچیده خلق کند.

و این خود یک دستاورد هنری و فنی است.

۲۱. مسئله‌ی سانسور؛ آیا ممنوعیت راه‌حل است؟

با توجه به محتوای GTA، طبیعی است که درباره‌ی محدودیت سنی و کنترل والدین بحث شود.

اما ممنوعیت کامل احتمالاً پاسخ ساده‌ای به مسئله‌ای پیچیده است.

Scientific American نیز یادآوری می‌کند که نگرانی‌های اخلاقی درباره بازی‌های خشن سابقه‌ی طولانی دارند، اما شواهد علمی برای اینکه بازی‌های خشن به‌تنهایی علت خشونت واقعی باشند، کافی نیستند.

راه منطقی‌تر:

سن مناسب + نظارت والدین + سواد رسانه‌ای + مدیریت زمان + گفت‌وگو

است.

به‌خصوص برای کودکان و نوجوانان.

۲۲. مشکل اصلی شاید خود GTA نباشد؛ بلکه «نحوه مصرف» باشد

یک فرد ۳۰ ساله ممکن است GTA را بازی کند و درک کند که:

این یک هجو افراطی از جامعه است.

یک نوجوان ممکن است فقط این بخش را ببیند:

ماشین گران + اسلحه + پول + رابطه با جنس مخالف + قدرت = جذابیت.

این تفاوت بسیار مهم است.

اثر یک رسانه تابع چند عامل است:

محتوا × سن × شخصیت × خانواده × فرهنگ × دوستان × مدت مصرف × سواد رسانه‌ای

بنابراین نمی‌توان اثر GTA را برای همه یکسان دانست.

حتی مقاله‌ی Medium نیز بر همین مسئله تأکید دارد که ویژگی‌های فردی، فرهنگ، تربیت، جنسیت، پیشینه و عوامل اجتماعی می‌توانند نحوه‌ی اثرپذیری از بازی را تغییر دهند.

۲۳. بزرگ‌ترین تناقض GTA

شاید بتوان کل مسئله را در یک تناقض خلاصه کرد:

GTA هم منتقد فرهنگ است و هم محصول همان فرهنگ.

سرمایه‌داری را مسخره می‌کند، اما یک محصول تجاری چندصد میلیون‌دلاری است.

مصرف‌گرایی را نقد می‌کند، اما بازیکن را تشویق به خرید می‌کند.

خشونت را هجو می‌کند، اما خشونت را به سرگرمی تبدیل می‌کند.

شیءانگاری زنان را به تصویر می‌کشد، اما گاهی خودش از همان جذابیت جنسی استفاده می‌کند.

رسانه را مسخره می‌کند، اما خودش یکی از قدرتمندترین محصولات رسانه‌ای جهان است.

جامعه را نقد می‌کند، اما در شکل‌دادن به فرهنگ بازی نیز نقش دارد.

و شاید همین تضاد است که GTA را جذاب و در عین حال قابل نقد می‌کند.

۲۴. آیا GTA جامعه را خراب کرده است؟

اگر پاسخ کوتاه بخواهیم:

نه، چنین ادعایی از نظر علمی قابل دفاع نیست.

هیچ شواهدی وجود ندارد که نشان دهد GTA به‌تنهایی باعث افزایش جرم، قتل یا فروپاشی اخلاقی جامعه شده است.

حتی در دوره‌ای که بازی‌های خشن به اوج محبوبیت خود رسیدند، روند جرم خشن در آمریکا الزاماً در همان جهت حرکت نکرد.

اما از آن طرف نیز نمی‌توان گفت:

«پس GTA هیچ تأثیری ندارد.»

این هم بیش از حد ساده‌انگارانه است.

مطالعات فراتحلیلی درباره بازی‌های خشن، در برخی شرایط ارتباط میان مواجهه با خشونت و افزایش شاخص‌های پرخاشگری را یافته‌اند.

بنابراین پاسخ علمی چیزی میان این دو افراط است:

GTA نه ماشین تولید مجرم است و نه یک محصول کاملاً بی‌اثر.

۲۵. GTA بیشتر «فرهنگ را بازتاب می‌دهد» یا «فرهنگ را می‌سازد»؟

واقعیت این است:

هر دو.

GTA بسیاری از عناصر خود را از فرهنگ واقعی می‌گیرد:

• فیلم‌ها

• موسیقی

• سیاست

• جرم

• رسانه

• مد

• خودرو

• اینترنت

• فرهنگ خیابانی

سپس آنها را اغراق می‌کند.

اما بعد از عرضه، خود GTA وارد فرهنگ می‌شود.

میم‌ها از GTA ساخته می‌شوند.

دیالوگ‌های شخصیت‌ها وارد اینترنت می‌شوند.

موسیقی‌های بازی دوباره شنیده می‌شوند.

سبک لباس شخصیت‌ها تقلید می‌شود.

رفتارهای GTA Online تبدیل به شوخی‌های اجتماعی می‌شوند.

بنابراین:

جامعه GTA را می‌سازد و GTA دوباره بخشی از جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

این یک چرخه است.

۲۶. جدول نهایی ارزیابی

جمع‌بندی نهایی؛ مسئله GTA «خوب یا بد» نیست

بحث درباره GTA اگر به این دو جمله ختم شود که:

«GTA بازی بدی است.»

یا:

«GTA فقط یک بازی است و هیچ تأثیری ندارد.»

هر دو تحلیل، ناقص‌اند.

GTA یک رسانه‌ی تعاملی است.

و رسانه‌ی تعاملی با فیلم و کتاب تفاوت دارد، زیرا مخاطب صرفاً تماشاگر نیست؛ او در بسیاری از مواقع کنشگر است.

GTA به بازیکن اجازه می‌دهد وارد جهانی شود که در آن قانون، اخلاق، پول، خشونت، رابطه با جنس مخالف، قدرت، شهرت و مصرف‌گرایی شکل متفاوتی پیدا می‌کنند.

این تجربه می‌تواند برای یک نفر صرفاً سرگرمی باشد.

برای دیگری فرصتی برای تخلیه‌ی هیجان.

برای دیگری تجربه‌ای اجتماعی.

برای دیگری یک اثر هنری و طنز سیاسی.

و برای فردی دیگر، به‌خصوص اگر کم‌سن باشد یا در معرض مصرف افراطی قرار بگیرد، می‌تواند محتوایی باشد که برخی رفتارها و تصاویر را بیش از حد عادی و جذاب جلوه دهد.

بنابراین نقد واقعی GTA نباید این باشد که:

«این بازی مردم را بد می‌کند.»

نقد جدی‌تر باید این باشد:

وقتی خشونت، جرم، مصرف‌گرایی، جنسیت، قدرت و پول در قالب سرگرمی تعاملی عرضه می‌شوند، چه چیزی در ذهن مخاطب تبدیل به امر عادی می‌شود و چه چیزی همچنان به عنوان امر نادرست باقی می‌ماند؟

و این پرسش، بسیار بزرگ‌تر از GTA است.

زیرا GTA تنها یک بازی نیست؛ بخشی از فرهنگ مدرن سرگرمی است.

همان‌طور که Scientific American نیز در بررسی خود جمع‌بندی می‌کند، بازی‌های ویدیویی می‌توانند ابزارهای بسیار قدرتمندی باشند؛ نه ذاتاً شیطانی و نه ذاتاً مفید. تأثیر آنها به محتوا، فرد، زمینه و نحوه‌ی استفاده بستگی دارد.

پس شاید بهترین نگاه به GTA این باشد:

GTA را نه به عنوان عامل نابودی اخلاق، بلکه به عنوان یک آزمایشگاه فرهنگی ببینیم.

آزمایشگاهی که در آن جامعه‌ی مدرن، میل انسان به پول، قدرت، خشونت، شهرت، آزادی، جنسیت و سرگرمی را در یک جهان مجازی کنار هم گذاشته است.

و شاید جذاب‌ترین و ترسناک‌ترین بخش ماجرا همین باشد:

GTA الزاماً به ما نمی‌گوید انسان‌ها چگونه باید باشند؛ گاهی فقط به ما نشان می‌دهد انسان‌ها چه چیزهایی را حاضرند برای سرگرمی انجام دهند.

اما مسئولیت ما این است که تفاوت میان «بازی کردن یک رفتار» و «پذیرفتن آن رفتار به عنوان ارزش» را فراموش نکنیم.

زیرا مشکل از جایی آغاز می‌شود که انسان دیگر نتواند این دو را از یکدیگر جدا کند.